* امر به معروف و نهي از منکر از ديدگاه قرآن:
امر به معروف و نهي از منکر، در قرآن کريم با شکل هاي مختلف و تاکيدات فراوان بيان شده که به برخي از اين آيات اشاره مي گردد: در بيان صفات ممتاز مؤمنان مي فرمايد: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيا بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاهَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ – مردان و زنان با ايمان ولي (و يار و ياور) يکديگرند، امر به معروف و نهي از منکر مي کنند، نماز را برپا مي دارند و زکات را مي پردازند و خدا و رسولش را اطاعت مي کنند.»(توبه/71) به موجب اين آيه، افراد مؤمن به سرنوشت يکديگر علاقه مند بوده و به منزله يک پيکر مي باشند. پيوند سرنوشتها موجب مي شود که تخلف و انحراف يک فرد، در کل جامعه تأثير بگذارد؛ چنان که يک بيماري واگير در صورتي که معالجه نگردد، از فرد به جامعه سرايت نموده و سلامت آن را به خطر مي اندازد.
در جاي ديگر مي فرمايد: «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(آل عمران/104) در آيه فوق به طور وضوح، وجوب آمده است، زيرا کلمه «ولتکن» امر است و ظاهر امر ايجاب است و در اين آيه توضيحي است مبني بر اينکه رستگاري منوط بر آن است، زيرا به طور حصر بيان کرده و فرموده است «وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ». و نيز در آيه آمده است که اين عمل واجب کفايي است نه واجب عيني، زيرا وقتي که گروهي اقدام کردند، از ديگران ساقط مي گردد، چون نفرموده است که همگي امر به معروف کنيد، بلکه فرموده است «بايد جمعي از ميان شما دعوت به نيکي کنند.» بنابراين هرگاه يک فرد يا جمعي اقدام کنند، تکليف از ديگران برداشته شده و رستگاري از آن کساني خواهد بود که امر به معروف کرده اند ولي اگر تمام مردم از آن خودداري کنند ناگزير گناه متوجه تمام کساني است که توانايي انجام آن را داشته اند.
* امر به معروف و نهي از منکر از ديدگاه
امام علي (علیه السلام): دو فرضيه امر به معروف و نهي از منکر که هر دو جزء فروع 10گانه دين مبين اسلام ميباشند، آنچنان جايگاه والايي در شرع مقدس اسلام دارند که در حدود 30 آيه از آيات قرآن کريم با الفاظ و عبارات مختلف در خصوص آنها نازل گرديده است. علاوه بر آن، در سخنان معصومين عليهمالسلام، در خصوص آنها نکات فراواني بيان گرديده که در منابع و متون معتبر حديث ما ثبت و ضبط شده است. فقها و محدثين نيز در کتابهاي خود هر يک بابي را تحت اين عنوان باز کرده و درباره آن مطالب ارزندهاي را نگاشتهاند. در اهميت و منزلت اين دو فرضيه همين بس که جزء فروع دين شمرده شدهاند.
امام علي (عليهالسلام): « وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنْ الْمُنْكَرِ إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ – تمام کارهاي نيک و حتي جهاد در راه خدا، در مقابل امر به معروف و نهي از منکر به اندازه آب دهاني در مقابل دريايي پهناور بيش نيست.» نهج البلاغه(صبحي صالح) ص 542 ، ح 374
امام علي (عليه السلام): «إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَا يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ لَكِنْ يُضَاعِفَانِ الثَّوَابَ وَ يُعْظِمَانِ الْأَجْرَ وَ أَفْضَلُ مِنْهُمَا كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِر – امر به معروف و نهي از منکر نه اجلي را نزديک مي کنند و نه از روزي کم مي نمايند، بلکه ثواب را دو چندان و پاداش را بزرگ مي سازند و برتر از امر به معروف و نهي از منکر سخن عادلانه اي است نزد حاکمي ستمگر.» تصنيف غررالحکم و دررالکلم ص 332 ، ح 7637
امام علي (عليه السلام): «مَن أمَرَ بِالمَعروفِ شَدَّ ظَهرُ المُؤمِنِ وَ مَن نَهي عَنِ المُنكَرِ أَرغَمَ أَنفَ المُنافِقِ وَ أَمِنَ كَيدَهُ – هر کس امر به معروف کند به مؤمن نيرو مي بخشد و هر کس نهي از منکر نمايد بيني منافق را به خاک ماليده و از مکر او در امان مي ماند.» کافي (ط-الاسلاميه) ج2، ص51، ح1
* اهميت امر به معروف از ديدگاه امام خميني (ره):
امام خميني (ره) بزرگ ترين منکر را حکومت پهلوي مي دانست که با اساس اسلام در ستيز بود. از اين رو از سال 1342 که مبارزه خود را آغاز کرد، براي سرنگوني اين رژيم با تمام توان به ميدان آمد و در اين راه هرگونه سختي و رنج و تبعيد و زندان را تحمل کرد تا سرانجام حکومت پهلوي را نابود و جمهوري اسلامي را در اين مملکت برپا داشت. شوراي انقلاب اسلامي به موجب دستور امام، مأموريت داشت که اداره اي به اسم «امر به معروف و نهي از منکر» در مرکز تأسيس نمايد و شعبههاي آن در تمام کشور گسترش پيدا کند؛ و اين اداره، مستقل و در کنار دولت انقلابي اسلامي است و ناظر بر اعمال دولت و ادارات دولتي و تمام اقشار ملت است، و دولت انقلاب اسلامي مأمور است که اوامر صادره از اين اداره را اجرا نمايد و اين اداره مأمور است در سراسر کشور از منکرات به هر صورت که باشد جلوگيري نمايد و حدود شرعيه را تحت نظر حاکم شرعي يا منصوب از قِبَل او، اجرا نمايد و احدي از اعضاي دولت و قواي انتظامي حق مزاحمت نسبت به متصديان اين اداره را ندارند و در اجراي حکم و حدود الهي احدي مستثنا نيست حتي اگر خداي نخواسته رئيس دولت مرتکب چيزي شد که موجب حد شرعي است بايد در مورد او اجرا شود.
البته اين دستور امام اجرا نشد. از مرحوم حجت الاسلام حاج سيد احمد خميني نقل شده که از طرف شوراي انقلاب و دولت موقت آمدند و به هر وسيله اي که بود جلوي آن را گرفتند و گفتند هنوز تشکيلاتي براي به اجرا درآوردن آن نيست.
* امر به معروف و نهي از منکر از نگاه مقام معظم رهبري:
«همه، امر به معروف و نهي از منکر کنند. نهي از منکر کنيد. اين، واجب است. اين، مسؤوليت شرعي شماست. امروز، مسؤوليت انقلابي و سياسي شما هم هست.»
«امر به معروف و نهي از منکر با رعايت شرايط آن يک تکليف شرعي عمومي براي حفظ احکام اسلامي و سلامت جامعه است.»
«اگر موضوع و شرايط امر به معروف و نهي از منکر محقق باشد، تکليف شرعي و وظيفه واجب اجتماعي و انساني همه مکلفين است و حالتهاي مختلف در آن تأثير ندارد.»
«جوانان در محيط خودشان، امر به معروف و نهي از منکر کنند، چرا اين واجب در جامعه اسلامي هنوز اقامه نشده است؟»
* چهار شرط امر به معروف و نهي از منکر:
1 – شرايط وجوب: آمر به معروف و نهي کننده از منکر بايد عالم به معروف و منکر باشد و همچنين بداند که فاعل منکر هم به آن علم دارد و در عين حال عمدا و بدون عذر شرعي مرتکب آن مي شود، و زماني اقدام به امر و نهي واجب مي شود که احتمال تأثير امر به معروف و نهي از منکر در مورد آن شخص داده شود، و ضرري براي خود او نداشته باشد و در اين مورد بايد تناسب بين ضرر احتمالي و اهميت معروفي را که به آن امر مي نمايد يا منکري که از آن نهي مي کند، ملاحظه نمايد. در غير اين صورت، امر به معروف و نهي از منکر بر او واجب نيست.
2 – رعايت شرايط: در امر به معروف و نهي از منکر، شرايط و آداب آن بايد رعايت شود و از حدود آن تجاوز نشود.
3 – ضرر داشتن براي آمر و ناهي: در صورتي که اقدام به امر به معروف و نهي از منکر ضرر قابل توجهي متوجه اقدام کننده نمايد، انجام آن واجب نيست. اگر ترس از ضرر، منشأ عقلاني داشته باشد، مبادرت به امر به معروف و نهي از منکر واجب نيست، بلکه تکليف، ساقط مي شود.
4 – عدم خجالت و رودربايستي: امر به معروف و نهي از منکر يک واجب است که رودربايستي و خجالت برنمي دارد.
* شش مرتبه امر به معروف و نهي از منکر:
1 – در زمان حاکميت اسلام: در زمان حاکميت و اقتدار حکومت اسلامي واجب است مکلفين در امر به معروف نهي از منکر، به امر و نهي زباني اکتفا کنند و در صورت نياز به توسل به زور، موضوع را به مسئولين ذي ربط در نيروي انتظامي و قوه قضائيه ارجاع دهند. وظيفه مردم در امر به معروف و نهي از منکر در نظام جمهوري اسلامي، اکتفا به امر به معروف و نهي از منکر زباني است و مراتب ديگر آن بر عهده مسئولين است. امر به معروف، يک مرحله گفتن و يک مرحله عمل دارد. مرحله عمل، يعني اقدام با دست و با زور؛ اين مرحله، امروز به عهده حکومت است و بايد با اجازه حکومت انجام بگيرد و لاغير. امّا گفتن با زبان بر همه واجب است و همه بايد آن را بدون ملاحظه انجام بدهند. مواردي که امر به معروف و نهي از منکر متوقف بر چيزي بيشتر از امر و نهي زباني است، اگر در سرزميني باشد که داراي نظام و حکومت اسلامي است و به اين فريضه اسلامي اهميت داده مي شود، احتياج به اذن حاکم و مسئولين ذي ربط و نيروي انتظامي و دادگاه هاي صالح دارد.
2 – در زمان حاکميت غير اسلام: در زمان و مکاني که حاکميت و اقتدار با حکومت اسلامي نيست، بر مکلفين واجب است که در صورت وجود شرايط، جميع مراتب امر به معروف و نهي از منکر را با رعايت ترتيب آنها تا تحقق غرض انجام دهند.
3 – امر و نهي زباني: نهي از منکر زباني، جايز و واجب و وظيفه همه است و در هيچ شرايطي هم ساقط نمي شود. اما آن جايي که نوبت اجرا و عمل برسد، همه بايد طبق قوانين عمل کنند. امر به معروف و نهي از منکر، اگر متوقف بر تصرف در نفس يا مال کسي که فعل حرام رابه جا آورده، نباشد، احتياج به کسب اجازه از کسي ندارد؛ بلکه اين مقدار بر همه مکلفين واجب است.
4 – امر و نهي عملي: تعرض به داخل خانه هاي مردم براي امر به معروف و نهي از منکر جايز نيست. دخالت اشخاص ديگر در اموري که از وظايف نيروهاي امنيتي و قضائي محسوب مي شود، جايز نيست.
5 – ترک معاشرت: در مورادي که يکي از اقوام انسان، مبادرت به ارتکاب معصيت کند و نسبت به آن لاابالي باشد، اگر ترک معاشرت موقتي با او موجب خودداري او از ارتکاب معصيت شود، به عنوان امر به معروف و نهي از منکر واجب است و در غير اين صورت، قطع رحم جايز نيست.
6 – اطلاع دادن به مقامات: با وجود حکومت اسلامي که اهتمام به اجراي اين فريضه الهي دارد، بر کسي که قادر به امر به معروف و نهي از منکر نيست، واجب است که نهادهاي مربوطه را که از طرف حکومت براي اين کار اختصاص يافته اند، مطلع نمايد و تا کنده شدن ريشه هاي فساد اداري که فسادآور هم هستند، موضوع را پيگيري کند. در صورت وقوع تخلفات قانوني و شرعي در کشوري که نظام اسلامي بر آن حاکم است، وظيفه مردم به مجرد عجز شخصي از امر به معروف و نهي از منکر ساقط نمي شود، بلکه واجب است که به نهادهاي مربوط اطلاع داده و موضوع را پيگيري نمايند.
* پنج وظيفه حکومت اسلامي در قبال اين واجب:
1 – دفاع از نظام اسلامي: بزرگ ترين معروف، دفاع از اين نظام است، اين بزرگ ترين کاري است که بايد انجام بگيرد.
2 – منکرات اداري: نهي از منکر در همه زمينه هاي مهم وجود دارد. يک وقت هست آن کسي که مسئول دولتي است و قدرت و اجازه و امضا در دست اوست، با يک نفر رابطه ويژه برقرار مي کند. اين، آن چيزي است که ممنوع و گناه و حرام است و نهي از آن بر همه واجب است تا فضا براي کسي که اهل سوء استفاده است تنگ شود.
3 – مخالفت با قوانين: در صورت تحقق مخالفت فردي با قوانين و مقررات و دستورات دولت اسلامي، بر ديگران تذکر و راهنمايي و نهي از منکر لازم است.
4 – بروز فساد بنياني در نظام جامعه اسلامي: امام حسين (علیه السلام) براي انجام يک واجب، قيام کرد. اين واجب در طول تاريخ، متوجه يکايک مسلمان هاست. اين واجب، عبارت است از اينکه هر وقت ديدند که نظام جامعه اسلامي دچار يک فساد بنياني شده و بيم آن است که به کلي احکام اسلامي تغيير پيدا کند، هر مسلماني بايد قيام کند.
5 – قوانين مغاير با اسلام: اگر کسي در جمهوري اسلامي از قانوني که مغاير با نظام اسلامي است اطلاع پيدا کند، واجب است براي حل اين مشکل و حذف قوانين مخالف با احکام اسلام، آن را به مقامات مسئول بالاتر اطلاع دهد.
* چهار زمينه امر به معروف و نهي از منکر:
1 – مسئوليتي سنگين: امر به معروف و نهي از منکر واجب حتمي همه است، فقط مسئولان کشور وظيفه شان در باب امر به معروف و نهي از منکر سنگين تر است.
2 – دفاع از آمر و ناهي: همه دستگاههاي حکومت بايد از آمر به معروف و ناهي از منکر دفاع کنند. اين، وظيفه است. نبايد کساني باشند که اگر کسي امر به معروف و نهي از منکر کرد، از او حمايت نکنند يا اينکه از مجرم حمايت کنند!
3 – هموار کردن زمينه هاي اجرا: وظيفه مسئولين، قانونگذاران و مجريان است که راه و زمينه را براي اجراي اين واجب الهي هموار و فراهم کنند. نبايد در گوشه و کنار يا در دستگاه انتظامي يا قضائي، کساني باشند که راه را بر آمر به معروف و ناهي از منکر سد کنند.
4 – جلوگيري از سوء استفاده ها: کسي نبايد از اين واجب الهي سوء استفاده کند. حساب صاف کردنها، به خرده حسابهاي گذشته رسيدن، پرده دري، آبروريزي، تعرض به نواميس و عرض و مال اين و آن، به بهانه اين واجب الهي، نبايد باشد. خود مردم با تيزهوشي نبايد بگذارند اين واجب الهي و اين فريضه بزرگ زمين بماند يا خداي ناکرده مورد سوء استفاده قرار گيرد.
رسول اکرم (ص) مي فرمايد: کسي که ديگري را از غيبت کردن، اذيت و آزارکردن مردم وهتک حرمت کردن مسلمانان باز دارد، در روز قيامت خداي بلند مرتبه چهره او را از آتش جهنم باز خواهد داشت.
ليلا ميرزاخاني – کارشناس ارشد اديان
بدون دیدگاه