امر به معروف و نهی از منکر به عنوان نهادي اسلامي از دو جهت با رونق توليد مرتبط است. اول، شكلگيري امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي باعث جريان فعاليتهاي اقتصادي در مسير صحيح خود ميشود. امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي با ترويج كار و تلاش جهادگونه در جامعه زمينه رونق توليد را فراهم ميكند. اعمال اين فرضيه اسلامي از طریق پاکسازی جامعه از مال حرام نيز كمككننده به رونق تولید خواهد بود. امر به معروف عام نيز با پشتيباني از هنجارهاي اجتماعي مورد نظر اسلام، بستر لازم براي رونق كسب و كار را فراهم ميكند. نگاهي به آيات قرآن، روايات و سيره معصومين (ع) حاكي از كاركرد مثبت امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي در پيشبرد توليد در جامعه اسلامي است. معصومين (ع) به صورت خاص با معرفي الگوي درست كسب و كار در جامعه اسلامي مرزهاي هنجاري در جامعه اسلامي را ترسيم و مرز ميان حق و باطل اقتصادي را تعيين كردهاند. مقابله معصومين با كمكاري و كسب درآمد از طريق سفتهبازي از جمله مواردي است كه به عنوان نمونه ميتوان در زمينه كاركرد اقتصادي امر به معروف و نهي از منكر در ايجاد رونق اقتصادي مطرح كرد. سيره علما در امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي نيز حاكي از ورود اثربخش ايشان در حمايت از رونق توليد داخلي ميباشد.
1. مقدمه
در اسلام نهاد امر به معروف و نهی از منکر، نهادی مترقی است که در خدمت تکامل انسان و جامعه انسانی قرار میگیرد. هرچند در تجزیه و تحلیل کارکرد امر به معروف و نهی از منکر عمدتا به امور سیاسی، فرهنگی و اجتماعی توجه میشود؛ ولی دایره امر به معروف و نهی از منکر بسیار وسیع است و حتی شامل امور اقتصادی نیز میشود. امر به معروف و نهی از منکر هم میتواند ناظر به فعالیتهای اقتصادی باشد و هم کارکردی اقتصادی داشته باشد. چنین کارکردی به خصوص در مورد رونق تولید در جامعه اسلامی از اهمیت زیادی برخوردار است.
برای بررسی رابطه امر به معروف و نهی از منکر با رونق تولید ملی که به عنوان شعار سال 1398 از سوی مقام معظم رهبری (مدظله) انتخاب شده، باید نگاهی دقیقتر به ابعاد و کارکردهای اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر داشت. تجزیه و تحلیل منابع دینی شامل آیات قرآن کریم و روایات معصومین(ع) و همچنین سیره آن بزرگوران میتوان به فهم بهتر این امر کمک کند
2. ایعاد اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر را نباید تنها در امور سیاسی، فرهنگی و اجتماعی منحصر کرد. در رویکرد اسلامی، همان گونه که باید به حجاب امر کرد و از بیحجابی نهی کرد؛ امر به تلاش و کار اقتصادی و اتقان در عمل نیز ضروری است؛ همانطور که نهی از تنپروری و فساد اقتصادی واجب است. گذشته از آنکه امر به معروف و نهی از منکر حتی اگر به امور و فعالیتهای اقتصادی نیز تعلق نگیرد، میتواند کارکردی اقتصادی داشته باشد. با ترویج فضایل اجتماعی و مقابله با رذیلتهای اجتماعی میتوان بستر اجتماعی مناسبی برای پیشبرد اهداف اقتصادی فراهم کرد.
الف) امر به معروف و نهی از منکر اقتصادی
در نگرش اسلامی امر به معروف و نهی از منکر گستره وسیعی را شامل میشود و شامل امور و فعالیتهای اقتصادی نیز میشود. معروفی که به آن امر میشود یا منکری که از آن نهی میشود، میتواند نوعی رفتار اقتصادی باشد. نمونه واضح امر به معروف و نهی از منکر اقتصادی را میتوان در توصیهای معصومین (ع) به کار و تلاش برای کسب روزی حلال و همچنین برحذر داشتن افراد از ظلم و تعدی به حقوق دیگران یافت. در این حالت متعلق امر به معروف و نهی از منکر امور اقتصادی است.
ب) کارکرد اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر حتی اگر مرتبط با امور اقتصادی نباشد، میتواند کارکردی اقتصادی داشته باشد. امر به معروف و نهي از منكر زمينه تقويت هنجارهاي اسلامي در جامعه را فراهم آورده و از اين طريق بستر لازم براي رونق كار و فعاليت اقتصادي را فراهم ميكنند. براي نمونه، هنگامي كه ارزشها و هنجارهاي اجتماعي از جمله ارزش خانواده، روابط خانوادگي و صله رحم در جامعه تثبيت ميشود، همين امر زمينهساز تقويت مراودات اقتصادي در درون خانواده خواهد شد. هنگامي كه اعضاي خانواده از حال يكديگر باخبر بودند، اين امر زمينه احسان و نيكوكاري در درون خانواده به عنوان يكي از ارزشهاي اقتصاد اسلامي را فراهم ميكند.
3. امر به رونق تولید و نهی از اخلال در نظام تولیدی جامعه اسلامی
امر به معروف و نهی از منکر اقتصادي كاركردي فرهنگي براي اقتصاد جامعه اسلامي دارد. امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي به مفهوم دعوت به رعايت ارزشهاي اسلامي در حوزه فعاليتهاي اقتصادي است. هنگامي كه شهروندان جامعه اسلامي يكديگر را به كار و تلاش اقتصادي فرا خوانده و يكديگر را از تنبلي باز ميدارند؛ اين درخواست عمومي زمينهساز نهادينه شدن ارزش كار و تلاش در جامعه اسلامي خواهد بود. همچنين وقتي افراد جامعه يكديگر را از ناهنجاريهاي اقتصادي همچون كمفروشي، گرانفروشي، رباخواري، غش در معامله باز ميدراند، چنين تذكري باعث ميشود كه در نظام توليدي جامعه اخلال ايجاد نشود و مسير براي رونق كسب وكار فراهم شود.
4. سیره معصومین(ع) در امر به رونق و نهی از اخلال در نظام تولیدی جامعه اسلامی
در سیره معصومین (ع) موارد زیادی از امر به رونق تولید و نهی از اختلال در نظام تولیدی جامعه اسلامی میتوان مشاهده کرد. نهي از منكر اقتصادي امام حسين (ع) در كارزار جنگ، نهي امام صادق (ع) از اخلال در نظام توزيع كالا از جمله مصاديق امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي است.
الف) نهی ازم منکر اقتصادی امام حسین(ع) در کارزار جنگ
هنگامی که امام حسین (ع) مشغول موعظه سپاهیان یزید بود، آنان برای آنکه صدای حضرت شنیده نشود، سر و صدا میکردند. در این هنگام حضرت در تحلیلی جامع به ریشههای اقتصادی عناد و کینهتوزی لشکر یزید پرداختند و از منکرهای اقتصادی و کارکرد آنها در دشمنی سیاسی و اعتقادی با مصلحان اجتماعی سخن گفتند. ایشان فرمودند: اینکه شما هلهله میکنید و نمیگذارید صدای امام به جمعیت برسد به خاطر لقمههای حرامی است که خوردید. در این جا امام حسین هم اقدام به نهی از منکر اقتصادی میکند و هم به تجزیه و تحلیل کارکرد اقتصاد در رفتار سیاسی دشمنانش میپردازد. ایشان در ضمن تحلیل از آثار سوء لقمه حرام، مردم را از گرفتار شدن در مفاسد اقتصادی و کسب مال حرام بر حذر میدارند.
هنگامی که عمربن سعد سپاهیان خود را برای جنگ با امام حسین(ع) آماده کرد و از هر سو آن حضرت را محاصره کردند؛ امام به سوی دشمن آمده و انها را به سکوت دعوت کردند. امام جماعت خاموش نشدند. حضرت خطاب به ایشان فرمود: وای بر شما! شما را چه زیان که به من گوش دهید و گفتار مرا که به راه راست فرا میخوانم بشنوید… همه شما از من نافرمانی میکنید و به سخنان من گوش نمیدهید؛ زیرا شکمهایتان از حرام پر شده و بر دلهایتان مهر {غفلت} خورده است.[1]
ب) نهی از منکر اقتصادی امام صادق(ع) از اخلال در نظام تولید
برخورد امام صادق «ع» با پيشكارش مصادف نيز حاكي از نهی از منکر از اخلال در نظام توزیع کالاها در جامعه اسلامی و برحذر داشتن مصادف از فاصله گرفتن از معيارهاي عدل و انصاف در مبادله است. امام زماني مصادف را فراخواند و به وي هزار دينا داد و گفت: خود را براى سفر به مصر آماده كن، زيرا كه نانخورهاى من فراوان شدهاند. مصادف كالايى براى فروش تهيّه كرد و همراه تاجران به طرف مصر به راه افتاد. چون به مصر نزديك شدند، از كاروانى كه از مصر بيرون آمده بود در مورد وضعيت كالايي كه با خود داشتند، پرسيدند. مشخص شد كه در مصر از آن كالاي مورد نياز مردم مقدار زيادي وجود ندارد. همه تاجران با يكديگر قرار گذاشتند كه كالاى خود را با كمتر از سود صددرصدي نفروشند. مصادف هنگام بازگشت به مدينه دو كيسه پول حاوي دو هزار درهم به امام صادق (ع) داد. امام (ع) فرمود اين مقدار سود زيادي است؛ بگو چگونه به چنين سودي دست يافتيد؟ وقتي مصادف ماجرا را تعريف كرد، امام صادق «ع» فرمود: سبحان اللَّه! آيا شما به بهاي زيان مردم مسلمان قرار گذاشتيد كه در برابر هر يك دينار، يك دينار سود ببريد؟ آنگاه حضرت يكى از دو كيسه را برداشت و گفت اين سرمايه من، و ما را نيازى به اين سود نيست؛ سپس فرمود: اى مصادف! نبرد كردن با شمشير، از طلب مال حلال آسانتر است.[2]
ج) نهی از تجمل گرایی کارگزاران حکومتی
حضرت علی (ع) در نامه ای به عثمان بن حنیف، کارگزار خود در بصره نوشت: و اما بعد، ای پسر حنیف، به من خبر رسیده که مردی از جوانان بصره تو را به ولیمه ای دعوت کرده و تو به آن شتافته ای، پس بنگر که بر سر این سفره، بر چه غذایی دندان می نهی، آنچه را که حلال و حرامش بر تو آشکار نیست از دهان بیرون افکن و آنچه را به پاکی راه های فراهم آوردنش یقین داری، بخور.[3]
د) دعوت به کار و تلاش اقتصادی
معصومين (ع) در گفتار و كردار خود تلاش زيادي براي تبديل كار و تلاش اقتصادي به يك ارزش اجتماعي داشته اند. هنگامى كه پيامبر «ص» از غزوه تبوك بازمىگشت، سعد انصارى از او استقبال كرد، پيامبر «ص» پس از مصافحه با او، فرمود: «چرا دستت اين قدر زبر شده است؟». گفت: يا رسول اللَّه! بيل مىزنم و با اين كار خرج عائلهام را به دست مىآورم. پيامبر خدا دست او را بوسيد و گفت: «اين دستى است كه آتش دوزخ به آن نمىرسد.[4]
معصومان علاوه بر توصيه به كار و تلاش خودشان نيز به صورت عملي براي كسب روزي حلال سخت كار ميكردند. امام زین العابدین(ع) سحرگاه در طلب روزی از منزل خارج شد. به حضرت گفتند: ای فرزند رسول خدا کجا می روید؟ فرمود: از منزل بیرون آمدم تا برای خانواده ام صدقه ای بدهم. گفتند: چطور برای خانواده تان صدقه می دهید؟ حضرت فرمود: هر کس از راه حلال روزی به دست آورد، در پیشگاه خداوند برای او صدقه محسوب می شود.[5]
امام کاظم(ع) در زمینی که متعلق به شخص خودش بود، مشغول کار و اصلاح زمین بود. فعالیت زیاد عرق امام را از بدنش جاری ساخته بود. علی بن ابی حمزه بطائنی، در این وقت رسید و عرض کرد: قربانت گردم، چرا این کار را به عهده دیگران نمیگذاری؟ امام فرمود: چرا به عهده دیگران بگذارم؟ افراد از من بهتر همواره از این کارها می کرده اند. شخص سوال کرد مثلا چه کسانی؟ حضرت فرمودند: رسول خدا و امیرالمؤمنین و همه پدران و اجدادم. اساسا کار و فعالیت در زمین از سنن پیغمبران و اوصیای پیغمبران و بندگان شایسته خداوند است. [6]
امام صادق(ع) بیلی در دست داشت و جامه ضخیمی پوشیده و چنان به کار مشغول بود که عرق می ریخت. شخصی به ایشان گفت: فدایت شوم، بیل را به من بده تا عوض شما کار کنم. حضرت فرمود: دوست دارم که مرد به هنگام گرمای خورشید در طلب معشیت اذیت شود.[7] فضل نيز نقل ميكند كه امام صادق عليه السلام را ديدم كه در باغي مشغول كار بود. گفتم فدایتان شوم بگذارید ما کار کنیم یا غلامان انجام دهند. امام گفتند نه دوست دارم خداوند مرا در حالی ببیند که به دست خود کار میکنم و با به سختی انداختن نفسم دنبال کسب حلال هستم.[8]
ه) نهی از تنبلی و بیکاری
معصومان علاوه بر اينكه كار و تلاش براي كسب روزي حلال را به عنوان يك ارزش و هنجار مثبت اقتصادي معرفي ميكردند، تنبلي و بيكاري را به عنوان امري ضد ارزش قلمداد ميكردند. . در روايات معصومان (ع)از انسان بیکار به عنوان ملعون [9] و مورد تنفر خداوند متعال یاد شده است.[10] ابن عباس از پیامبر(ص) نقل میکند هر گاه رسول گرامی اسلام (ص) به مردی نگاه می کرد و از دیدن او خرسند می شد، می پرسید: شغلی دارد؟ اگر می گفتند نه، می فرمود: از چشمم افتاد.[11]
نقل شده كه شخصی با هیجان و اضطراب به حضور امام صادق(ع) آمد و گفت: درباره ی من دعایی بفرمایید تا خداوند به من وسعت رزق بدهد که خیلی فقیر و تنگدستم. امام فرمود: هرگز دعا نمیکنم! برای اینکه خداوند راهی برای اینکار معین کرده است. خداوند امر کرده که روزی را پی جویی کنید و طلب نمایید؛ اما تو می خواهی در خانه ی خود بنشینی و با دعا، روزی را به خانه ی خود بکشانی!؟[12]
يکی از اصحاب امام صادق(ع) که طبق معمول همیشه در محضر درس آن حضرت شرکت می کرد و در مجالس رفقا حاضر میشد، مدتی غایب شد. یک روز امام از اصحاب و دوستانش پرسید که فلانی کجاست که مدتی است دیده نمی شود؟ اصحاب گفتند: ای رسول خدا! این اواخر خیلی تنگدست و فقیر شده است. امام(ع) فرمود چه می کند؟ گفتند: در خانه نشسته و یکسره عبادت می کند. امام(ع) پرسیدند: زندگی اش از کجا اداره می شود؟ گفتند: یکی از دوستانش عهده دار مخارج زندگی او شده است. امام(ع) فرمود: به خدا قسم! این دوستش به درجاتی از او عابدتر است. [13]
امام صادق (ع) از حال مردی جویا شدند. گفتند: نیازمند شده است. فرمودند: حالا چکار میکند؟ گفتند : در خانه، خدا را عبادت میکند. امام(ع): روزی خود را از کجا بدست میآورد؟ جواب دادند: از بعضی از برادرانش. حضرت فرمود: به خدا سوگند آنکه به او روزی میرساند از او عابدتر است.[14]
5. نمونه هایی از کارکرد اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر در رونق تولید
توصیههای مکرر معصومین به کار و تلاش در عمل نیز قرین موفقیت بود و سبب رشد و شکوفایی تولید در جامعه اسلامی شد.
تقویت تلاش مسلمانان در پی ارشاد معصومان(ع) و توصیه به کار و استقلال مالی
در موارد متعددی نقل شده که رسول اكرم (ص) و ساير معصومين (ع) با امر به كار و تلاش و نهي از تكديگري فضاي فرهنگي لازم براي رونق توليد در جامعه اسلامي را فراهم كردهاند. براي نمونه، نقل شده كه یکی از صحابه پیامبر بر اثر فقر و تنگدستی فراوان تصمیم گرفت وضع خویش را برای پیامبر اکرم(ص) توضیح داده و از ایشان استمداد بطلبد. با این نیت به نزد پیامبر(ص) رفت ولی قبل از آن که حاجت خود را بر زبان بیاورد این جمله از رسول اکرم به گوشش خورد که فرمودند: هر کس از ما کمکی بخواهد ما به او کمک می کنیم، ولی اگر کسی بی نیازی بورزد و دست حاجت پیش مخلوقی دراز نکند، خداوند او را بی نیاز می کند. وي آن روز چیزی نگفت و به خانه بازگشت؛ ولی فقر دوباره بر او چیره شد و ناچار روز دیگر به همان نیت به مجلس رسول اکرم حاضر شد، اما باز همان جمله را شنید و این دفعه نیز بازگشت و برای بار سوم نیز همین قضیه تکرار شد. این بار وقتی جمله پیامبر را شنید اطمینان بیشتری در قلب خویش احساس کرد و وقتی خارج شد تصمیم گرفت دیگر هرگز به دنبال کمک و مساعدت بندگان نرود و با تکیه بر خدا و استفاده از نیروها و استعدادهای درونی اش مشکلاتش را حل کند. با خودش فکر کرد و به نظرش رسید عجالتا این قدر از او ساخته است که برود به صحرا و هیزمی جمع کند و بیاورد و بفروشد. رفت و تیشهای عاریه کرد و به صحرا رفت، هیزمی جمع کرد و فروخت. روزهای دیگر نیز به این کار ادامه داد تا تدریجا توانست از همین پول برای خود تیشه، مركب و سایر لوازم کار را خريداري كند. باز هم ادامه داد تا صاحب سرمایه و غلامانی شد. روزی رسول اکرم(ص) به او رسید و تبسم کنان فرمود: نگفتم، هر کس از ما کمکی بخواهد به او کمک می دهیم، ولی اگر بی نیازی بورزد خداوند او را بی نیاز می کند.[15]
تغییر ذهنیت افراد نسبت به کار و تلاش
معصومان (ع) با گفتار و سيره عملي خود سعي داشتند كه ذهنيت بد برخي از افراد نسبت به ارزش كار و تلاش اقتصادي را عوض كنند و در اين مسير نيز موفق بودند. اين موفقيت به خصوص در زماني اتفاق افتاد كه انديشههاي صوفي مسلكانه بين مسلمانان گسترش پيدا كرده بود و عدهاي لازمه مسلماني را دست كشيدن از كار و تلاش اقتصادي و رهبانيت ميدانستند. براي نمونه، عمر بن مسلم از یاران امام صادق(ع) بود. وی مدتی به خدمت حضرت نرسید. امام جویای حال او شد، عرض کردند: او تجارت را ترک کرده و مشغول عبادت است. حضرت فرمود: وای بر او! آیا نمی داند کسی که در طلب روزی، کوشش نکند دعایش مستجاب نمی شود؟ سپس فرمود: بر رسول خدا این آیه نازل شد: وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً وَ یَرزُقُهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ هر کس تقوای الهی پیشه کند خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند و او را از جایی که گمان ندارد روزی می دهد. گروهی از اصحاب حضرت پس از شنیدن این آیه درها را به روی خود بستند و به عبادت رو آوردند. و گفتند: خداوند روزی ما را عهده دار شده است. این قضیه به گوش رسول خدا(ص) رسید. حضرت فرمود: هرکس چنین کند، دعایش مستجاب نمی شود؛ لذا شما باید در راه زندگی سعی و تلاش کنید.[16]
محمد، پسر منکدر، یکی از دانشمندان اهل سنت، می گوید: روزی در شدت گرما به بیرون از مدینه رفته بودم. دیدم امام باقر(ع) با اندام توانمند و فربه ی خود به دو تن از غلامانش تکیه کرده و مشغول کشاورزی است. با خود گفتم: پیرمردی از بزرگان قریش در این وقت، در این هوای گرم، در طلب مال دنیاست! تصمیم گرفتم او را موعظه کنم. نزدیک رفته سلام کردم و گفتم: آیا سزاوار است مرد شریفی مثل شما در این هوای گرم، با اندام سنگین، در پی دنیا طلبی باشد؟ اگر در این موقع و در چنین حالی، مرگت فرا رسد، چه خواهی کرد؟ حضرت دستهایش را از دوش غلامان برداشت و روی پا ایستاد و فرمود: به خدا سوگند! اگر در این حال بمیرم، در حال فرمانبرداری وطاعت خداوند جان سپرده ام. تو خیال می کنی عبادت، فقط نماز و ذکر و دعاست. تأمین مخارج زندگی از راه حلال، خود نوعی عبادت است و من می خوام با کار و کوشش، خود را از تو و دیگران بی نیاز سازم. آری آنگاه باید از فرا رسیدن مرگ بترسم که در حال گناه باشم و در حالت نافرمانی خدا از دنیا بروم. خداوند ما را موظف کرده که بار دوش دیگران نباشیم و اگر کار نکنیم، دست نیاز به سوی تو و امثال تو دراز خواهیم کرد. محمد بن مکندر عرض کرد: خدایت رحمت کند، من می خواستم شما را موعظه کنم، شما مرا موعظه کردید![17]
بسیج عمومی در پی امر به معروف و نهی از منکر علمای شیعه در عصر قاجار
علماي شيعه همواره در امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي پيشتاز بودند.[18] يكي از نمونههاي بارز اين مساله را ميتوان در بيانيه علماي اصفهان در عصر قاجار در حدود 150 سال پيش ديد. علماي برجستهاي همچون ايت الله اقا نجفي اصفهاني مردم را از مصرف كالاهاي خارجي برحذر داشتند و خود در زمينه مصرف كالاهاي داخلي پيشگام شدند. متن بيانيه علما به شرح زير است:
بعد از تسبيح و تحميد؛ اين خدام شريعت مطهره با همراهي جناب رکن الملک متعهد و ملتزم شرعي شدهايم، که مهما امکن بعد ذلک تخلف ننمائيم، فعلاً پنج فقره است:
اولاً: قبالجات و احکام شرعيه، از شنبه به بعد بايد روي کاغذ ايراني بدون آهار نوشته شود، اگر بر کاغذهاي ديگر نويسند، مهر ننموده و اعتراف نمينويسيم. قباله و حکمي هم که روي کاغذ ديگر نوشته بياورند و تاريخ آن بعد از اين قرارداد باشد امضاء نمينماييم. حرام نيست کاغذ غير ايراني و کسي را مانع نميشويم ماها با اين روش متعهديم.
ثانياً: کفن اموات، اگر غيراز کرباس و پارچه اردستاني يا پارچه ديگر ايراني باشد متعهد شدهايم بر آن ميت ماها نماز نخوانيم. ديگري را براي اقامه صلوة بر آن ميت بخواهند، ماها را معاف دارند.
ثالثاً: ملبوس مردانه جديد که از اين تاريخ به بعد دوخته و پوشيده ميشود، قرارداديم مهما امکن هرچه بدلي آن در ايران يافت مي شود، لباس خودمان را از آن منسوج نمائيم و منسوج غير ايراني را نپوشيم. و احتياط نميکنيم و حرام نميدانيم لباسهاي غير ايراني را، امّا ماها ملتزم شده ايم حتي المقدور بعداز اين تاريخ ملبوس خود را از نسج ايراني بنمائيم، تا بعين ماها نيز کذلک. و متخلف توقع احترام از ماها نداشته باشد، آنچه از سابق پوشيده داريم و دوخته، ممنوع نيست استعمال آن.
رابعاً: ميهمانيها بعد ذلک، و لو اعياني باشد، چه عامه چه خاصه، بايد مختصر باشد؛ يک پلو و يک چلو و يک خورش و يک افشره، اگر زائد بر اين کسي تکلف دهد ما را به محضر خود وعده نگيرد خودمان نيز به همين روش ميهماني مينمائيم، هرچه کمتر و مختصرتر از اين تکلف کردند، موجب مزيد امتنان ماها خواهد يود.
خامساً: وافوري[معتاد] و اهل وافور را احترام نميکنيم، و به منزل او نميرويم، زيرا که آيات باهره: (ان المبذرين کانوا اخوان الشياطين ـ و لاتسرفوا ان الله لا يحب المسرفين ـ و لاتلقوا بايديکم الي التهلکة) و حديث: (لا ضرر و لاضرار)، ضرر مالي و جاني و عمري و نسلي و ديني و عرضي و شغلي آن محسوس و مُسري است و خانوادهها و ممالک را به باد داده، بعد از اين هرکه را فهميديم وافوري است، به نظر توهين و خفت مينگريم.[19]
علمای شیعه در عصر قاجار در عهدنامه دیگری اقدام به تحریم مصرف کالاهای روسی بر خود میکنند و در این زمینه با تجار و بازرگانان نیز رایزنی مینمایند. در این معاهدهنامه چنین آمده است:
عموم مسلمانان ایرانی و کافه برادران ایمانی را باکمال اتحاد و اتفاق و ارشاد اعلام مینمایم؛ نظر به مصالح حفظ اسلام عموم علماء اعلام اصفهان عازم شدهایم و بر خودمان فرض ذمی اسلامیت نمودهایم که به کلی داد و ستد و معامله با شعبه بانک استقراض روس که به اصفهان آمده است ]را[ موقوف و متروک داریم. صلاح مسلمین را هم نمیدانیم که با او معامله کنند. در باب استعمال قند و شکر و چای روس هم عموم علماء اعلام ترک نمودهاند و در سایر امتعه روسیه در موقع خود هم اعلام خواهد شد. تجار محترم اصفهان هم در این وظایف حقه اسلامیه کمال مساعدت را با علمای اعلام دارند تلگرافات منع حمل قند و شکر و قماش روس به نقاط لازم کردهاند. عموم مسلمانان بدانید که مادام که قشون روس در بلاد و سرحدات ایران هستند به این محترم باقی هستیم.«بلغنا الله ایاکم نصره الدین». مدیر اتحادیه علما حاجی آقا، این تکلیف را که علمای اعلام و حصون اسلام و جمعی از متدینین تجار مقرر فرمودند، مقرون به صلاح است. حقیر هم معمول داشتهام (6 ربیع الاخر،1329 ،16فروردین 1290، محمد تقی نجفی).[20]
آیت الله حاج سید عبدالحسین لاری (رضوان الله علیه) نیز بازرگانی استعمارگران روس و انگلیس را به زیان امت اسلام میدانست. وی به همین خاطر استفاده از چای، قند، ادویه، خوراک و پوشاک وارد شده از کشورهای خارجی، به خصوص روسیه و انگلیس، را تحریم نمود. وی عقیده داشت که خروج ارز از کشورهای اسلامی برای خرید کالاهای خارجی موجب تقویت دشمنان اسلام و قدرت استعمارگران شده و بدین وسیله سبب ریختهشدن خون مسلمانان و ملتهای فقیر میشود. ایشان در پاسخ به استفتائی پیرامون حکم استفاده از کالاهای تولید بلاد غیر اسلامی به تحریم مصرف آنها حکم میدهد:
امروزه آنچه پول از بلاد اسلامیه به بلاد خارجه میرود اعانت [یاری رساندن] به اعداء دین و استعداد کفار است، برای ریختن خون اسلام و مسلمین. حرام است استعمال آنها، مگر در صورت اضطرار و عدم وجود اشیاء وطنی اسلامی به هیچ وجه من الوجوه! پس حرام است استعمال آنها و واجب است بر جمیع مسلمانان استعمال مطعومات و ملبوسات و مصنوعات بلاد اسلامیه و قطع علائق احتیاج از کفره خارجه و فراهم نمودن وسائل قطع روابط احتیاجات از کفار. [21]
آخوند خراسانی در سال 1315 ق به دعوت تنی چند از علمای ایران، همراه گروهی دیگر از مراجع تقلید فتواهایی در تحریم کالاهای خارجی و حمایت از کالاهای داخلی و به منظور رفع نیاز کشور به بیگانگان صادر نمود. وی در حمایت از منسوجات داخلی نوشت: «بر مسلمان لازم است که لباس ذلت [ تولید خارج ] را از تن بیرون کنند و لباس عزت [ ساخت داخل ] را بپوشند». ایشان در نامه ای به مظفرالدین شاه نیز او را به حمایت از شرکت اسلامیه تشویق کرد.[22]
علمای شیعه اواخر عصر قاجار تنها به تحریم مصرف کالاهای خارجی بسنده نکردند؛ بلکه اقداماتی برای تقویت تولیدات داخلی را نیز سامان دادند. به طور نمونه، شرکت اسلامیه پس از قیام تنباکو و بروز فواید آن، توسط آقا نجفي اصفهاني، آقا نورالله و ميرزا ابوالقاسم زنجاني به همراهي جمعی از بازرگانان در سال 1316.ق(1898 م.) با هدف تأمين منسوجات مورد نياز مردم ايران و مقابله با وابستگي به خارج در اصفهان تاسیس شد. شعبههای این شرکت به سرعت در سایر شهرها و حتی در خارج ایران افتتاح شد. علما و مراجع بزرگ شیعه در تایید و تشویق این فعالیت فتاوی و اعلامیههای ترویجی بسیاری صادر نمودند.[23]
میزان تولیدات شرکت اسلامیه بقدری گسترش یافته بود که یکی از روزنامههای انگلیس، رشد آن را سکته منافع انگلیس در اصفهان و بلکه کل منطقه خلیج فارس اعلام نمود.[24] وزيرمختار انگلستان در نامهاي به امينالسلطان حاکم اصفهان از دخالت علما در امور اقتصادی شکایت کرد و آن را مغایر با توسعه شرکتهاي خارجي در اين شهر دانست. تاسیس این شرکت باعث اشتغال بیش از هزار نفر در شهر اصفهان گردید. این شرکت حتی در پی حصول امتیاز ساختن راهآهن محوطه اصفهان برآمد.[25]
در دوران معاصر نیز علما در زمینه امر به معروف و نهي از منكر اقتصادي فعال بودند. به طور نمونه، آیه الله کاشانی در جریان نهضت ملی شدن نفت تلاش زیادی برای استقلال صنایع داخلی نمود.[26] برخی از علمای برجسته از جمله آیت الله بهاءالدین محلاتی، سید محمود روحانی قمی، آیه الله شیخ باقر رسولی، آیه الله شیخ عباسعلی شاهرودی، آیه الله شیخ محمد رضا کرباسی، و آیه الله میرزا کاظم طباطبایی نیز از پشتیبانان حرکت آیه الله کاشانی بودند.[27] نواب صفوی در دوران مبارزات پیش از انقلاب در تبلیغ کالای ایرانی کوشا بود. تصویری از ایشان در مسجد فخریه منتشر شده که ایشان را در حال معرفی یکی از محصولات ساخت داخل به مردم نشان میدهد.
در میان علمای پس از انقلاب نیز نمونههای بارزی از حمایت از کالای ایرانی میتوان یافت. رهبر کبیر انقلاب امام خمینی(ره) توجه زیادی به صنایع داخلی و کالاهای داخلی داشتند. در رساله عملی امام خمینی (ره) این نکته آمده است که اگر به واسطه توسعه نفوذ سیاسی یا اقتصادی و تجاری اجانب، ترس از تسلط آنها بر بلاد مسلمین ایجاد شود، بر مسلمانان، دفاع به هر نحو ممکن و قطع ایادی اجانب، چه عمال داخلی یا خارجی، واجب است».[28]
اقدام آیه الله مرعشی نجفی (ره) در پرهیز از پوشیدن لباس با پارچه وحتی دکمه خارجی نمونه بارز این امراست. فرزند آیه الله مرعشی نجفی(ره) نقل میکند: یکی از خصوصیات عملی آیه الله مرعشی نجفی این بود که ایشان هیچ وقت از لباسهای خارجی استفاده نمیکردند و این روش را مبارزه با استکبار میدانستند. حتی زمانی که خیاط میخواست برای لباس ایشان از دکمه خارجی استفاده کند، اجازه این کار را ندادند و از قیطان به جای دکمه در لباسشان استفاده نمودند.[29]
نتیجه گیری
در رويكرد اسلامي، امر به معروف و نهي از منكر تنها كاركرد فرهنگي، اجتماعي و سياسي ندارد؛ بلكه در خدمت اهداف اقتصادي از جمله رونق توليد نيز قرار ميگيرد. كاركرد امر به معروف و نهي از منكر در رونق توليد از دو جهت ميتوان توضيح داد. اول، متعلق امر به معروف و نهي از منكر ميتوان امري اقتصادي باشد. امر به تلاش و كار در دين نوعي امر به معروف است كه باعث تغيير ذهنيت مسلمانان نسبت به كار و تلاش شده و زمينه رونق اقتصادي در جامعه اسلامي در صدر اسلام را فراهم كرده است. معصومان (ع) به شدت با عقايد انحرافي صوفيمسلكانه در مورد كار و تلاش برخورد كرده اند. آنانان خود با اشتغال به فعاليتهاي سخت كشاورزي در فرهنگسازي عملي كمك به اقتصاد جامعه اسلامي پيشگام بودند. نهي از مفاسد اقتصادي نيز در سيره معصومين (ع) در موارد مختلف به چشم ميخورد. ماجراي امام صادق (ع) در برخورد با پيشكارش مصادف كه با تباني با ساير تجار سودي غيرمنصفانه از تجارت كسب كرده بود، بسيار آموزنده است.
امر به معروف و نهي از منكر حتي اگر به امور اقتصادي نيز تعلق نگيرد، مي تواند كاركردي اقتصادي داشته باشد. براي نمونه، هنگامي كه امر به معروف و نهي از منكر زمينه ترويج ارزشهاي اجتماعي اسلام در زمينه صله رحم ميشود؛ اين ارزش زمينه دستگيري از خويشاوندان و كمك به آنان براي رونق فعاليت اقتصاديشان را فراهم ميكند. از اين رو، تقويت هنجارهاي اجتماعي اسلام در پي امر به معروف و نهي از منكر نيز ميتواند زمينه ساز رونق توليد باشد.
منابع
ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1413ق.
ابوطالبی، مهدی، نقش علمای شیعه در حمایت از تولید ملی و کار و سرمایه ایرانی در دوره قاجار، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش 35، 1392، ص 5-26.
توكلي، محمد جواد حمايت از كالاي ايراني: چيستي، چرايي، چگونگي، چ 4، قم، انتشارات حوزه علميه قم.
توكلي، محمد جواد، خاكريزاقتصادي، خوانشي بر اقتصاد مقاومتي، تهران، كانون انديشه جوان، 1396.
حر عاملى، محمد بن حسنوسائل الشيعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، 1409 ق
حكيمي، محمدرضا، حكيمي، محمد، حكيمي، علي، الحياة، ترجمهً احمد آرام، تهران، 1380.
خمینی، روح الله، رساله توضیح المسائل، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1372.
رجبی، محمد حسن، علمای مجاهد، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي ايران، 1382.
روزنامه حبلالمتین کلکته، س 14، ش 2، 19 جمادی الثانی 1324.
عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، قم، انتشارات كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي؛ نسخه ديجيتالي موسسه تبيان؛ 1387.
کلینی، محمدبنیعقوب، الکافی (ط- اسلامیه)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
مجلسى، محمد باقر بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1403ق.
محمدي ريشهري محمد ، میزان الحکمه، قم، دارالحديث، 1386.
مطهري، مرتضي، داستان راستان، تهران، صدرا، 1384.
نجفی، موسی، حکم نافذ آقا نجفي، عرفان مرجعيت و سياست، تهران، موسسه انتشارات تاريخ انديشه معاصر ايران، 1390.
پی نوشت ها:
[1]. محمد باقر مجلسي، بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج۴۵، ص۸.
[2] . كليني، اصول كافي، ج 5، ص 161-162.
[3]. محمد محمدي ريشهري، میزان الحکمه، ج5، ص472.
[4] محمدرضا حكيمي و دیگران ، الحياة، ج۵، ترجمهً احمد آرام، ص۵۰۴
[5] داستان های بحارالانوار، ج1، ص86
[6] علامه مجلسي، بحارالأنوار، جلد11، ص266
[7] احلی من العسل، ج2، ص975.
[8] حر عاملي، وسائل الشيعة، ج 12 ص .23
[9] كليني، اصول كافي، ج5 ، ص72.
[10] ابن بابويه، من لا يحضره الفقيه ؛ ج3 ، ص16.
[11] علامه مجلسي، بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج100 ؛ ص9.
[12] مطهري، داستان راستان، ج1، ص7.
[13] همان، ج2، ص83
[14] همان، ج3، ص272.
[15]. كليني، اصول کافی، ج2، ص139.
[16] همان، ج 5، ص 84.
[17] كليني، اصول كافي، ج 5، ص 74.
[18] محمد جواد توكلي، خاكريز اقتصادي: خوانشي بر اقتصاد مقاومتي، ص 20-23؛ محمد جواد توكلي، حمايت از كالاي ايراني: چيستي، چرايي، چگونگي، ص 64-71.
[19]. صورت دستخط و امضاي آقايان کرام و علماء فخام کثرالله امثالهم:1ـ ثقة الاسلام آقاي حاجي آقا نورالله،2ـ حسين بن جعفر الفشارکي،3ـ حجة الاسلام آقا نجفي ،4ـ شيح مرتضي اژه،5ـ آقا ميرزا محمد تقي مدرس، 6ـ حاجي سيد محمد باقر بروجردي، 7ـ آقا ميرزا علي محمد،8ـ حاجي ميرزا محمد مهدي جويباره، 9ـ سيد ابوالقاسم دهکردي، 10ـ حاجي سيد ابوالقاسم زنجاني، 11ـ آقا محمد جواد قزويني، 12ـ سيد محمد رضا شهير به آقا ميرزاي مسجد شاهي، 13ـ حاجي آقا حسن بيدآبادي (روزنامه حبلالمتین کلکته، س 14، ش 2، 19 جمادی الثانی 1324؛ موسی نجفی، حکم نافذ آقا نجفي، عرفان مرجعيت و سياست، ص 185- )184.
[20] موسی نجفی، حکم نافذ آقا نجفي، عرفان مرجعيت و سياست، ص 189.
[21] رک: مهدی ابوطالبی، نقش علمای شیعه در حمایت از تولید ملی و کار و سرمایه ایرانی در دوره قاجار، ص 5-26.
[22] . ـ محمد حسن رجبی، علمای مجاهد، ص 3.
[23]همان.
[24] . موسی نجفی؛ اندیشه تحریم و خودباوری؛ ص 128-129.
[25] . روزنامه حبل المتین، س 7، ش 20، ص 16.
[26]. رک: مهدی ابوطالبی، عالمان شیعه و صیانت از سرمایههای ملی، ص 124-149.
[27]. همان، ص 151-158.
[28] امام خمینی، رساله توضیح المسائل، مساله 2829.
[29]. عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص 566.
بدون دیدگاه