مدتی پیش که جشنواره مفلحون به کار خود پایان داد، نام شماری از شهروندان منطقه ما را نیز بهعنوان برگزیدگان خود اعلام کرد. جشنواره با هدف شناسایی و معرفی فعالان عرصه امر به معروف و نهی از منکر از میان آحاد جامعه برگزار شده و یکی از این فعالان، «مهدیه خادم» بود.
از مهمترین دغدغههای مردم و مسئولان هرجامعهای، برقراری امنیت اجتماعی است که برای آن، کنترلهای اجتماعی زیادی وضع میکنند تا این امر مهم خدشهدار نشود. امر به معروف و نهی از منکر، ازجمله همین کنترلهای اجتماعی است که در اسلام هم بر آن، تاکید فراوان شده؛ فریضهای که گویا این روزها به دست فراموشی سپرده شده است و حالا از آن به «واجب فراموششده» تعبیر میشود. با اینحال چندسالی است که دوباره گروههای مردمی دست به دست هم دادهاند و کم و بیش، شکل درست امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه ترویج میکنند. خانم خادم، یکی از پایهگذاران دورههای معارف امر به معروف در مشهد است که با او گفتگویی با محوریت واجب فراموششده انجام دادهایم. درباره این پژوهشگر فرهنگی بد نیست بدانیم که او مدرس حوزه و دانشگاه و کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث از دانشکده اصول دین تهران و مولف کتاب «لهو و لعب و مصادیق آن در قرآن و حدیث» است.
……………………………………
* از آموزش تا تربیت مربی
خادم بهواسطه فعالیتهای ششساله در ترویج امر به معروف و نهی از منکر و همچنین تربیت مدرسان آموزش این فریضه، در جشنواره مفلحون حائز رتبه و مقام شده است. او درباره این فعالیتها میگوید: «ساکن تهران که بودم، پژوهشها و فعالیتهایی در زمینه امر به معروف انجام میدادم. شش سال پیش که به مشهد آمدیم، با موسسه مردمی «رهپویان معروف» که آن روزها آغاز به کار کرده بود، آشنا شدم. در آن زمان، فعالیتهای آقایان در این موسسه منحصر به حضور در فضای مجازی و گفتمانسازی در حوزه امر بهمعروف با حضور استادان بود. تابستان۹۰ واحد خواهران موسسه رهپویان معروف، تازه آغازبهکار کرده بود که من هم به آنها ملحق شدم. از همان ابتدای تشکیل این واحد، تمرکزمان را بر آموزش امر بهمعروف و معارف آن گذاشتیم.»
این فعال فرهنگی ادامه میدهد: «یادم است برای تشکیل کلاسها مکانی نداشتیم. بهناچار در زیرزمین منزل حاجآقا مظلومان از موسسان موسسه، نخستین کلاسهای آموزشی امر به معروف و نهی از منکر را راه انداختیم. آن روزها درمجموع ۱۰سرفصل در این حوزه استخراج کرده بودیم که آن را کلا در ۱۰جلسه به علاقهمندان آموزش میدادیم. بعدها به مرور مطالعاتمان را افزایش دادیم که حاصل آن، اضافهشدن ۱۰سرفصل دیگر به موضوعات قبلی بود.»
خادم در تشریح وضعیت کنونی برگزاری کلاسهای آموزشی یادشده عنوان میکند: «پساز کسب تجربه در طول این سالها، اکنون ما سهگونه کلاس برگزار میکنیم؛ یکی دورهای تکجلسهای است که ما از آن بهعنوان کلاسهای انگیزشی نام میبریم. دیگری دوره کوتاهمدت ۴ تا ۱۰جلسهای است. در این دوره همانند سابق، معارف و ضرورتهای امربهمعروف را به فراگیران آموزش میدهیم. موسسه رهپویان معروف، چندسال است بهصورت تخصصی در حوزه آموزش امربه معروف به خواهران فعالیت میکند. در این مدت، من بهعنوان تنها مدرس این موضوع به جاهای گوناگونی مانند پایگاههای بسیج، حوزههای علمیه، جلسات خانگی میرفتم اما از یک زمانی به بعد، تعداد درخواستها زیاد شد که واقعا پاسخگویی به همه آنها از توانم خارج بود؛ بههمیندلیل دوره تربیتمربی را هم از شهریور سال گذشته، راه انداختیم که نتیجه آن، تربیت ۲۰مربی امربهمعروف و نهیاز منکر است. این مربیها میتوانند در کلاسهای آموزشی نیروسازی انجام دهند.»
* امیدوارانه به راهمان ادامه میدهیم
نمیتوان از فعالیتی فرهنگی به این گستردگی صحبت کرد اما حرفی از تاثیرگذاری آن به میان نیاورد. وقتی در این باره از فعال فرهنگی محله راهآهن میپرسیم، پاسخ میدهد: «کارهای فرهنگی در بلندمدت، نتیجه بخش است و به جز زمان طولانی به تلاش مستمر هم نیاز دارد. ما به عنوان موسسهای مردمی و خصوصی برای خودمان و تاثیرگذاری کارهایمان، چشماندازی دهساله تدوین کردهایم که پنج سال از آن گذشته است. در این مدت، بازخوردهای مناسبی دریافت کردهایم و همچنان امیدوارانه به راهمان ادامه میدهیم تا به هدفهای تعیینشده برسیم.»
……………………………………
* دیدگاههای بانوی مفلح
و اما خانم خادم بهعنوان مدرس معارف امربه معروف و نهیاز منکر، دیدگاهها و سخنان درخور تأملی دارد که خواندن بخشی از آن، خالی از لطف نیست.
* تمثیل تخریب کِشتی و واکنش مسافران
اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در اسلام را میتوان از زاویه آیات و روایات و عقل و فطرت انسان بررسی کرد و به ضرورت این فریضه پی برد. هر عقل و فطرت سالمی، ناخودآگاه به خوبیها و زیباییها علاقه دارد و از زشتیها و پلیدیها بیزار است. دراینباره تمثیلی را نقل کردهاند که بارها به گوشمان خورده است و آن، اینکه جامعه را شبیه کِشتیای تصور کنید که در دریا حرکت میکند. اگر یک نفر با این دلیل که من فقط در حال سوراخکردن محل نشستن خود هستم و به بقیه کاری ندارم، بخواهد به این کشتی خسارت بزند، قطعا همه، جلوی او را خواهند گرفت و اجازه چنین کاری را نمیدهند. در قرآن هم درباره امر به معروف دو دسته آیه وجود دارد؛ یک دسته مثل ۱۱۴ و۱۱۰ سوره آل عمران به اهمیت این فریضه اشاره دارد و میگوید که باید حتما آن را انجام بدهید یا آیاتی که در آن، نخستین آمر به معروف و ناهی از منکر، خداوند معرفی شده است. دسته دیگر، آیاتی هستند که مثالهایی از مردم گذشته میزنند و عواقب ترک امر به معروف و نهی از منکر را گوشزد میکنند؛ مانند آیات۱۶۸ تا ۱۶۳سوره اعراف. مجموع این دلایل را که کنار هم میگذاریم، متوجه ضرورت و اهمیت امر به معروف و نهی از منکر میشویم که متاسفانه امروز در جامعه ما نادیده گرفته شده است.
* افراط و تفریطها چهره این فریضه را مخدوش کرده است
اگر از دید آسیبشناسی به این موضوع نگاه میکنیم، به این نتیجه میرسیم که متاسفانه بهدلیل برخی افراطها و تفریطهایی که از اول انقلاب تا امروز اتفاق افتاده است، تصویر بدی از آن شکل گرفته است. چنین رفتارهایی سبب شده این فریضه که گاهی هم رده نماز شمرده میشود، از یادها برود. علت دیگر، نادیدهگرفتهشدن امر به معروف، این است که متولیان تبیین اهمیت و ضرورت این مسئله، در آموزش و روشنکردن زوایای موضوع امربه معروف و نهی از منکر کوتاهی کرده و مسؤولیت خود را درست انجام ندادهاند. از نگاهی دیگر، یکی از عواملی که سبب فراموشی این فریضه شده است، سختبودن آن است و به تعبیر قرآن ترکش دارد. اینجاست که میبینیم خیلیها، از مردم عادی گرفته تا عالم دین ترجیح میدهند که پای کار نیایند.
* همه مقصریم؛ از خانواده تا مسئولان
مقصر اصلی فراموششدن و نادیده گرفتن امر به معروف و نهی از منکر، پدرها و مادرها هستند. در آیه ۱۷سوره لقمان میخوانیم همانطور که پدری، پسرش را به نمازخواندن سفارش کرده، درکنار آن توصیه به امر به معروف و نهی از منکر هم کرده است. من همیشه در کلاسهایم میگویم تا به حال کسی به من مراجعه نکرده تا از امر به معروف نکردن فرزندش شکایت کند و حتی دغدغه این موضوع را داشته باشد. وقتی در نخستین کانون تربیت فرزند که خانواده است، این موضوع نادیدهگرفته شده و به راحتی از کنار آن عبور میشود، دیگر از آموزش و پرورش، دانشگاه، حوزههای علمیه، صدا و سیما و دیگر نهادهای مسؤول چه توقعی میتوان داشت! انگار همه دست به دست هم دادهاند که امر به معروف و نهی از منکر تبدیل به واجب فراموششده شود.
* اگر رسانهها قضیه را جدی بگیرند…
امر به معروف و نهی از منکر، همچون نماز و دیگر واجبات دینی یاد گرفتنی است و باید آموزش داده شود. برای نمونه بچهها از همان دوران طفولیت، نمازخواندن پدر و مادر را میبینند و به تقلید از آنها رکوع و سجود میروند. آنها پساز اینکه وارد مقطع پیشدبستانی و دبستان میشوند، بهصورت کاملا رسمی نمازخواندن را میآموزند. غیر از اینها هرجا که میروند، بیشتر از هرچیز دیگری از نماز و احکام و اسرار آن میشنوند. این جریان باید برای امر به معروف هم اتفاق بیفتد؛ یعنی از همان ابتدا و بنابر مقتضیات سنی باید معروفها و منکرها به بچه شناسانده شود. شیوههای صحیح امر به معروف و مواردی چون آسیبها، هشدارها، آداب و هر آنچه مربوط به این فریضه است، باید به مرور آموزش داده شود. اینجا سوال پیش میآید که اینهایی که گفته شد، چه کسی باید آموزش بدهد؟ خانواده، مهمترین کانون تربیت فرزندان است و یادگیری امر به معروف و نهی از منکر باید از خانه شروع شود و بعد به دیگر سازمانها سرایت پیدا کند اما اگر رسانهها و به ویژه صدا و سیما کمی این موضوع را جدی بگیرند، میتوان ره صدساله را یکشبه رفت؛ که متاسفانه در طول این چنددهه پساز انقلاب، در نقش آموزشی رسانهها از امر بهمعروف غفلت شده است و این غفلت همچنان ادامه دارد.
* منکرات فقط بی حجابی نیست
اگر کسی قصد داشته باشد امر به معروف و نهی از منکر کند، باید شناخت کاملی از معروفها و منکرها داشته باشد و اصلا شرط وجوب آن همین موضوع است. اما این دلیل موجهی نیست که یک نفر بگوید من چون شناختی از موضوع منکرها و معروفها ندارم، بر من واجب نیست. همه وظیفه دارند به یادگیری این موضوع اهتمام بورزند. یکی از جاهایی که مصداقهای معروف و منکر در آن آمده است، متن قرآن کریم است که اگر همه با آن انس داشته باشند، به راحتی میتوانند مصداق یابی کنند. همین نبود انس با قرآن و معارف اهلبیت(علیهم السلام) باعث شده است که مردم فقط بدحجابی، رقص و… را جزو مصداقهای امر به معروف بدانند. درحالیکه دایره منکرها و معروفها بسیار گسترده است و باز همه آنها هم رده هم نیستند؛ یعنی فردی که قصد امر به معروف دارد، باید اولویتشناسی کند. برای نمونه در زمان حاضر، بحث جمعیت و اقتصاد مقاومتی و حمایت از تولید داخلی و حفظ نظام، از معروفهای اولویتدار و مورد تاکید است.
* تذکر زبانی؛ وظیفه همگانی
شیوهها و روشهای امر به معروف بسیار است و حتی در کتابی از حدود ۸۰ روش نام برده شده است. ازجمله راحتترین و به قول معروف، دمدستترین روشها که همه از عهده انجام آن برمیآیند، تذکر زبانی است. خود همین تذکر زبانی هم شیوه خاصی دارد. در سوره طاها جایی که حضرت موسی(علیه السلام) و هارون(علیه السلام) قصد دارند پیش فرعون بروند و او را امر به معروف کنند، خداوند شیوه تذکر زبانی را به آنها یاد میدهد. خداوند میفرماید با او به ملایمت و نرمی سخن بگویید؛ یعنی اینکه با استدلال و تمثیل و برهان با طرف مقابل حرف بزنید. وقتی به جوان میگوییم که دروغ نگو یا در پوشش خودت تجدیدنظر کن، با استدلال و دلیل او را قانع کنیم. این نکته را هم اضافه کنم که گاهی در تذکر زبانی باید به یک جمله بسنده کرد ولی زمانیکه بستر برای صحبت کردن و استدلال آوردن فراهم است، باید این کار را انجام داد. این روش روی افرادی اثر دارد که دائم با آنها سروکار داریم؛ مانند فامیل، همسایه و… خیلیها باور نمیکنند که همین تذکر زبانی، چه تاثیری دارد؛ تا آنجاکه از مشت پولادین بالاتر دانسته شده است.
* بیماری واگیردار
هنگامی که در خیابان یا بزرگراه، خودرویی خلاف جهت دیگران حرکت میکند، همه به هر وسیله و راهی که ممکن است، به او اعتراض میکنند و میکوشند خطری را که او برای دیگران ایجاد میکند، به او بفهمانند. یا اگر بیماری واگیرداری در شهر یا کشوری همهگیر شود و جان عده زیادی به خطر بیفتد، وزارت بهداشت تذکرات لازم را به مردم میدهد و کسانی را که به آن بیماری دچار شدند، مداوا میکند. حکایت منکرها در جامعه، دقیقا شبیه همان بیماری واگیردار است. اگر جلوی آنها گرفته نشود، به سرعت تکثیر میشوند و رواج پیدا میکنند که این امر، نتیجهای جز از بین رفتن جامعه و تباهی آن ندارد. این طور نیست که فکر کنیم رواج منکرها فقط دامن عاملان آنها را میگیرد، بلکه دامنگیر همه اعضای یک جامعه خواهد شد.
* باید موجسازی شود
یکی از موضوعاتی که من همیشه در سخنرانیها و کلاسهایم به آن اشاره میکنم، این است که باید درزمینه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه موج ایجاد شود؛ یعنی تشکلهای مردمی مثل رهپویان معروف، حوزههای علمیه، دانشگاهها، شهرداری و از همه مهمتر رسانهها به ویژه صداوسیما، همه در مدت معین، روی یک موضوع واحد کار انجام بدهند. اگر چنین حرکتی صورت پذیرد، گفتمان سازی و ایجاد جریانی که رهبر معظم انقلاب بارها در صحبتهایشان به آن اشاره کردهاند، رخ خواهد داد.
بدون دیدگاه